De idealist en de hoogoven: wat heeft een activist te zoeken bij Tata Steel?

Het was, in de woorden die de afgelopen weken rondzongen, “de spraakmakendste transfer van het jaar”. Donald Pols, jarenlang het gezicht van Milieudefensie en de man achter de gewonnen klimaatzaak tegen Shell, maakte begin mei bekend dat hij directeur duurzaamheid zou worden bij Tata Steel in IJmuiden. Van de organisatie die de grote vervuilers voor de rechter sleept, naar een van de grootste CO2-uitstoters van het land. “De tijd van roepen dat het anders moet, is voorbij”, zei Pols bij zijn vertrek. Nog geen maand later was hij ook bij Tata weer weg. Nou ja, na één werkdag om precies te zijn, om redenen die met deze overstap niets te maken hadden. Maar juist die korte, dramatische episode legt een vraag bloot die de hele verduurzamende industrie aangaat: wat heeft een idealist eigenlijk te zoeken op de werkvloer van zijn voormalige tegenstander?

Meebewegen als verraad

De eerste reactie was hard en bijna unaniem vanuit de milieubeweging. “Van vriend naar vijand”, “de brandweerman die pyromaan wordt”: het waren de mildere typeringen. De raad van toezicht van Milieudefensie nam per direct afscheid van zijn boegbeeld en liet weten “verrast en zeer teleurgesteld” te zijn. De logica daarachter is consistent: een organisatie die haar geloofwaardigheid ontleent aan onafhankelijkheid en aan het onverbiddelijk aanspreken van vervuilers, kan haar belangrijkste gezicht niet zien overlopen naar precies zo’n vervuiler. Wie jarenlang heeft betoogd dat Tata’s beloften vooral vertragingstactiek zijn, ondergraaft die boodschap op het moment dat hij de loonlijst van datzelfde bedrijf opgaat.

In deze lezing is de overstap geen pragmatisme maar kapitulatie. De activist verleent met zijn naam en reputatie een groen tintje aan een proces, Groen Staal, waarvan de tijdlijnen telkens opschuiven en de uitstoot voorlopig blijft. Greenwashing heeft geen geloofwaardiger ambassadeur dan een bekeerde tegenstander.

Van binnenuit veranderen als enige route

Daartegenover staat een even serieus te nemen argument, en het was ook dat van Pols zelf: roepen vanaf de zijlijn verandert geen enkele hoogoven. De daadwerkelijke transitie van de zware industrie, het vervangen van kolengestookte hoogovens door waterstof- en elektriciteitsroutes, wordt niet bevochten in de rechtszaal of op het Malieveld, maar in de directiekamer, het investeringsplan en de vergunningaanvraag. Wie daar invloed wil, moet binnen zijn.

Bovendien zit er iets ongemakkelijks in de verontwaardiging. De milieubeweging eist dat bedrijven als Tata verduurzamen, maar veroordeelt vervolgens degene die daar zijn schouders onder gaat zetten. Als geen enkele geloofwaardige groene professional ooit de overstap naar de industrie mag maken zonder als verrader te worden weggezet, dan blijft de verduurzaming het werk van precies die mensen die er het minste verstand van, of het minste hart voor, hebben. Verandering vraagt om mensen die in beide werelden geloofwaardig zijn. Dat is, juist, zeldzaam.

Waar het echt op stuk liep

Het pikante is dat dit principiële debat nooit is uitgediscussieerd. Pols viel niet over de vraag of zijn overstap verraad was, maar over zijn verleden. Uit onderzoek van historica Anne-Lot Hoek, gepubliceerd door NRC, bleek dat hij als negentienjarige in Zuid-Afrika voorman was van de extreemrechtse studentenbeweging Afrikaner Studente Front, die zich begin jaren negentig verzette tegen de afschaffing van de apartheid en probeerde te verhinderen dat ANC-leider Nelson Mandela het woord kon voeren. Pols noemt het “verwerpelijk gedrag, heel foute standpunten” en een jeugdzonde: “In niets ben ik de persoon die ik toen was”. Tata, zelf al onder vuur, beëindigde het contract onmiddellijk: aanvullende informatie die “niet met ons bedrijf is gedeeld”.

Dat detail kantelt de zaak van een principekwestie naar een vertrouwenskwestie, en dat is precies waar het voor de industrie interessant wordt. Want een dag later bleek dat Milieudefensie al sinds 2021 op de hoogte was van datzelfde verleden, en Pols al die jaren gewoon liet aanblijven. Inmiddels is de complete raad van toezicht van de milieuorganisatie om die reden opgestapt. Twee organisaties, hetzelfde feit, tegengestelde uitkomsten: het verschil zat niet in het verleden van de man, maar in wat openbaarheid en timing ervan maakten.

De les voor de industrie

Hier ligt de afweging die verder reikt dan één persoon. Een bedrijf in transitie heeft geloofwaardige boegbeelden nodig; juist mensen met een verleden aan de andere kant van de tafel kunnen die rol vervullen. Maar geloofwaardigheid is geen eigenschap die je inkoopt met een naam, het is een voortdurend te verdedigen positie, en ze is breekbaar. Tata haalde een symbool binnen en kreeg er, binnen 48 uur, een reputatierisico bij. Arbeidsexperts wezen er fijntjes op dat een toch al bekritiseerd bedrijf “niet nóg meer gedonder” wilde. De snelheid van het ontslag was zakelijk verklaarbaar, maar liet ook zien hoe weinig ruimte er is voor nuance zodra de buitenwereld meekijkt.

Voor wie de verduurzaming van de zware industrie serieus neemt, is de uitkomst eigenlijk de minst interessante kant van het verhaal. Belangrijker is de onderliggende spanning die blijft: de transitie heeft mensen nodig die grenzen oversteken, van activisme naar industrie, van aanklagen naar meebouwen, en tegelijk verdraagt ze nauwelijks de complexiteit die zulke mensen meebrengen. Pols’ overstap was misschien naïef, misschien moedig. Zijn val zegt minder over hem dan over een debat dat zwart-wit blijft, terwijl de opgave waar het om draait, staal maken zonder de lucht te vervuilen, uitsluitend in grijstinten te winnen is.

De idealist en de hoogoven hebben elkaar harder nodig dan beide kampen willen toegeven. Dat de eerste serieuze poging tot toenadering in dagen implodeerde, is geen bewijs dat het niet kan. Het is een waarschuwing dat het, als het ooit lukt, met opener vizier zal moeten dan deze keer.